सण- व्यवसाय आणि युवांचा ‘आधार’

Mumbai
सण

अनेक गावांमध्ये असे ‘उरुस’ ‘जत्रा’ प्रसिद्ध असतात. भारतात पारंपरिक दोन धार्मिक प्रवाह आहेत, एक हिंदू आणि दुसरा मुस्लीम. मुख्यत्वे करुन या दोन धर्माचे असे सार्वजनिक उत्सव जोरात साजरे होताना दिसतात. अर्थात नाशिकला जसा ‘बडी दर्ग्याचा उरुस’ प्रसिद्ध आहे, तितकाच नाशिकरोडला भरणारी ‘बाल येशूची जत्रा’ किंवा ‘नवरात्रीत होणारी देवीची जत्रा’ ही तितकीच प्रसिद्ध आहे आणि या उरुस-जत्रा ह्या त्या त्या धर्मापुरत्या मर्यादित नाही. अख्ख गाव त्यात सहभागी होतं.

जव्हारमध्ये नुकताच उरुस पार पडला. भारत हा अजूनही गावांमध्ये राहतो. तिथूनच घडतो आहे. याचा प्रत्यय मला आला. जव्हारचा हा उरुस फारच प्रसिद्ध आहे. पूर्वीचा ठाणा आणि आताचा पालघर जिल्हा ह्या उरुसासाठी फारच प्रसिद्ध आहे. मी इथे जूनपासून राहायला आले तेव्हापासून अनेक प्रसंगातून ह्या उर्साचा संदर्भ येत होता. जसे की, इथे जुना दर्गा आहे, त्याच्या वाटेवरून जाताना हे काय आहे याची माहिती सहकार्‍याला विचारली तर त्याला त्या वस्तूची फार माहिती नव्हती, पण तिथे आता लवकरच उरुस होणार आहे हे मात्र तिने आवर्जून सांगितले.

अनेक गावांमध्ये असे ‘उरुस’ ‘जत्रा’ प्रसिद्ध असतात. भारतात पारंपरिक दोन धार्मिक प्रवाह आहेत, एक हिंदू आणि दुसरा मुस्लीम. मुख्यत्वे करुन या दोन धर्माचे असे सार्वजनिक उत्सव जोरात साजरे होताना दिसतात. अर्थात नाशिकला जसा ‘बडी दर्ग्याचा उरुस’ प्रसिद्ध आहे, तितकाच नाशिकरोडला भरणारी ‘बाल येशूची जत्रा’ किंवा ‘नवरात्रीत होणारी देवीची जत्रा’ ही तितकीच प्रसिद्ध आहे आणि या उरुस-जत्रा ह्या त्या त्या धर्मापुरत्या मर्यादित नाही. अख्ख गाव त्यात सहभागी होतं. ह्या उरुसात असणारे ताजिया किंवा जत्रेतील झेंडे किंवा ज्या दर्ग्या भोवती, मंदिरा भोवती हे उरुस- जत्रा भरतात त्याचे मुख्य सेवेकरी हे बर्‍याच वेळा परधर्मीय असतात किंवा त्या त्या गावातल्या इतर धर्मियांकडे असतात. आपल्याकडे ‘पीर’ हा देव असाच कॉमन देव आहे. बर्‍याच गावात असलेले हे ‘पीराचे ठाणे’ कुठल्यातरी हिंदू कुटुंबाकडे असते.

या सर्व स्थानिक सणांचा काळ जरी आपण बघितला तरी त्याची त्या त्या समाजासाठी असलेली गरज लक्षात येईल. जव्हार या पट्ट्यात किंवा एकूणच इकडच्या डोंगर पट्ट्यात पाऊस सुरू होण्याच्या पंधरा दिवस आधीपासूनच संपूर्ण समाज हा प्रचंड बिझी असतो. इकडे जास्तीत जास्त शेती ही पावसावर अवलंबून आहे आणि त्याशिवाय दुसरे उत्पन्नाचे साधनही फार उपलब्ध नाही. मुख्यत्वे भात शेती, ती ही पारंपरिक पद्धतीने करण्याची पद्धत म्हणजे उदा. जेव्हा भाताचे रोपं एका ठिकाणावरुन दुसर्‍या ठिकाणी किंवा त्याच शेतात सगळीकडे पसरवण्यासाठी, लावण्यासाठी नेतात तेव्हा ती रोपं म्हणजे त्याची मूळं धुवून घेतली जातात. खरं तर एका मातीतून दुसर्‍या मातीतच लावायचे असते, कितीही सांगितले तरी हे धुण्याचे काम थांबत नाही. रोपं एका ठिकाणी आणि लावणीला खूप लांब न्यायाची असतात तेव्हा कदाचित मातीचे वजन कमी करण्यासाठी मूळ धुतले तर फायद्याचे होते, पण जेव्हा तिथल्या तिथे रोपं पसरवायची असतात तेव्हा का धुवायची हेच कळत नाही. याचे उत्तर शोधायचा प्रयत्न केला, पण आधीच अबोल असलेले इथला आदिवासी अधिकच गप्प होत. समजावून सांगितले तरी प्रक्टिसमध्ये काहीही फरक पडत नाही.

भात-शेतीमध्ये सुरुवातीला घरातल्या प्रत्येक व्यक्तीला कामात सहभाग द्यावाच लागतो, कारण जेवढी माणसं जास्त तेवढा कामाचा उरक जास्त, तेवढे बाहेरून घ्यावयाची मदत कमी होते, म्हणून आमच्याकडे म्हातार्‍या स्त्री पुरुषांपासून ते फॅशनेबल तरुण मुलां-मुलींनाही शेतातली सर्व कामे येतात आणि ते सर्व ह्या कामांमध्ये मनापासून गुंतलेले असतात. शहरात कॉलेजला जातो किंवा जाते ह्या नावाखाली शेतातल्या मजुरीत घरातल्या तरुणांचा सहभाग हा आमच्याकडच्या तरुणांपेक्षा कमी असतो. जिथे गरिबी आहे, बाहेरुन मजूर घेणे परवडत नाही किंवा शेती मोठी आहे तिथं अजूनही शहरातील मुलं किंवा शिक्षणासाठी शहरा जवळच्या ग्रामीण भागातून येणारी मुलं सुट्ट्या घेतात आणि शेतात वेळ देतात.

आमच्याकडे साधारण १५ मे पासून ते ऑगस्ट अखेरपर्यंत संपूर्ण गावच शेतात बिझी असतो. या काळात शेती सोडून दुसरी काहीही चर्चा, गप्पा, कृती नसते. हा काळ संपूर्ण कष्टात जातो. सतत पावसात, चिखलात जातो. सप्टेंबरमध्ये साधारण मोकळीक मिळते आणि बरोबर जत्रा-उरुस सुरू होतात. हा केवळ योगायोग नाही. ‘इट इज प्लान बिझिनेस मॉडेल’. बरोबर ह्या काळात सुरू होणार्‍या या उरुस-जत्रेत जास्तीत जास्त रिलॅक्सेशन, स्वतःचं मनोरंजन करण्याची भरपूर संधी ते ही कमी पैशात उपलब्ध असते. ह्या काळात फार मोठी खरेदी होत नाही बरं का! यात मुलांची खेळणी, घरातले किचनचे, कटलरी सामान आणि खाण्या-पिण्याची रेलचेल असते. त्यानंतर येणार्‍या दिवाळी-दसर्‍याच्या खरेदीची ही रिहर्सल असते, त्यासाठी लोकांची मानसिकता तयार करण्याचे काम अशा जत्रा- उरुसात केली जाते. पूर्वीपासूनच हे मॉडेल चालत आले आहे. त्यात सर्वांचाच फायदा असतो त्यामुळेच जागतिकीकरणाच्या सर्व प्रकारच्या रेट्यानंतरही हे मॉडेल शिल्लक राहिले आहे. ह्या जत्रांनंतर कापणीचा काळ सुरू होईल. धान्य घरत येवून पडेल आणि मग दिवाळी दसरा सुरू होईल. शेअर मार्केटच्या हिशेबात हे नाही, पण ग्रामीण भागाच्या उलाढालीत मात्र ह्याचा मोठा सहभाग आहे. अनेक व्यापारी ह्या अशा उरुसामध्ये जत्रेत दुकान लावण्यासाठी एका गावाहून दुसर्‍या गावात भटकंती करीत असतात.

आपल्याकडचे अनेक समुदाय अशा जत्रामध्येच उत्पन्न कमवत असतात. उदा. सर्व जत्रांमध्ये दिसणारे डूमक, ढोलक बनवून विकणारे समाज आजही सर्व उरुस किंवा जत्रांमध्ये दिसतात. त्या त्या जत्रांच्या पंधरा दिवस- महिना आधी ते डूमक किंवा ते छोटंसं ढोलक बनवलं जातं. फार बनवून ठेवले जात नाही बरं का! एक ५०- १०० तयार असतात, बाकीचे रॉ मटेरियल तयार ठेवतात, जशी गरज लागेल तसे आपल्यासमोर त्या दुकानातच मागच्या साईडला बनवण्याचे अखंड काम सुरू असते. कुटुंबातले काही सदस्य विशेषतः स्त्रिया विकण्याचे काम करतात आणि पुरुष मागच्या साईडला मॅन्युफॅक्चरिंग करीत असतात. हीच कथा पिपाण्या, फुगेवाले, प्लास्टिकची खेळणीवाले यांच्या बाबतीत असते. सर्वांनी अशा दुकानातून किंवा अशा जत्रांमधून तो प्लास्टिकचा छोटा बॉल, ज्याला एक इलेस्टिकची दोरी असते जिच्या मदतीने आपण तो बॉल लांब फेकतो आणि जवळ ओढत संपूर्ण जत्रेत किंवा उरुसात भटकत असतो असा अनुभव घेतलाच असेल.

असे सर्व इव्हेंट, देव कमी आणि धंदा-व्यवसाय-रिलॅक्सेशन इ.इ. साठी प्रसिद्ध असतात. देव-देवी नसतात का अशा जागांमध्ये? तर असतात. यातले ५ टक्के लोक अगदी मनापासून सो कॉल्ड भक्तीभावाने मी तर पुढे जावून म्हणेन की प्रचंड अंधश्रद्धेत डुबून मनोभावे देवी-देवाचे करतात. मग त्यातले देवांचे रथ असो नाहीतर ताजिया किंवा संदल असो, जोरदार तयारी करतात आणि सादरीकरणही जोरदार करतात. त्यासाठी त्यांना सर्व साधनेही त्याच गावातून किंवा आजूबाजूच्या पंचक्रोशीतून सहज उपलब्ध होतात.

शाळेसाठी किंवा कुठल्याही सामाजिक कामासाठी खूप रावण्या केल्या तरी अजिबात मदत न करणारे मात्र अशावेळी पुण्य मिळवण्यासाठी सढळ हाताने मदत करतात. आपण सामाजिक कामासाठी मदत मागितली तर इतके रडतात की जणू मागील दोन दिवस आणि पुढचे दोन दिवस पैसे नसल्यामुळे हे हवा खावूनच जगणार आहेत. पण अशा धार्मिक कामासाठी मात्र लोक स्वतःहून देणगी आणून देतील. या सर्व उरुस- जत्रांमध्ये अंगात येणे- गालात / जिभेत सूया, चाकू खुपसणारे भक्त तुम्हाला सहज पाहायला मिळतील आणि हे सर्व डेंजर कार्यक्रम सर्वांच्या समोर, सर्वांच्या मदतीने, डोळ्यासमोर, कायदे धाब्यावर बसवून, पोलिसांच्या साक्षीने, संरक्षणा खाली व्यवस्थित चाललेले असतात. आणि यात फक्त अडाणी, नाडलेले लोकच नसतात बरं का! चांगले उच्च शिक्षित, पुढारलेल्या लोकांचाही यात सहभाग असतो.

यासर्वात युवा वर्ग कुठे असतो हे पाहण्यासारखेच आहे. शहरातला युवा वर्ग यात घोळक्याने येणे, गर्दीत घोळक्याने फिरणे, गर्दीत आवडणार्‍या पोरींच्या मागे मागे फिरणे, शक्य असेल तर गप्पा मारणे, लहान मुलांच्या मार्फत तिच्याशी संपर्क करणे, घरातल्या/ नात्यातल्या मुलींनाही त्या घोळक्यात सहभागी करून घेणे अशा प्रकारच्या राष्ट्रीय कार्यात बिझी असतात. आपल्याकडे तरुण तरुणींना समवयस्क लोकांबरोबर भंकस करायला, स्पर्श होवू द्यायला अशा जात्रांशिवाय- उरुसा शिवाय किंवा नवरात्री शिवाय संधी नसल्यामुळे तेही ह्या देवांचा उपयोग करुन उपभोग ही व्यवस्थित घेतात. म्हणूनच कदाचित अशा वारी, उरुस, जत्रा, नवरात्रोत्सव याकाळात सर्वात जास्त गर्भ निरोधकांची विक्री होते, लॉजचा वापर याच काळात जास्त वाढतो आणि लगेचच्या काळात गर्भसमापनाचे (गर्भपात) प्रमाण वाढते.

ग्रामीण भागात मात्र ह्या अशा उरुस जत्रांमध्ये संख्येने हौशे म्हणून तरुण सहभागी असतात पण तेवढ्याच संख्येने किंवा त्यापेक्षा जास्त संख्येने तरुण विविध प्रकारची दुकान लावताना दिसतात, मानाने उत्पन्न कमावताना, आपली रोजी रोटी कमावताना दिसतात. अनेक भटक्या जाती-जमाती अशाच बाजारपेठांमधून दुकानं लावून उत्पन्न कमवतात. त्यामुळे त्यांचे कुटुंबच्या कुटुंब अशा उरुसात-जत्रेत त्यांच्या बरोबर फिरत असतात. त्यामुळे लहानपणीच शाळा बुडते, मोठ्यांबरोबर वस्तू बनवत बनवत फक्त जगण्याचे तेवढेच स्कील शिकतात. तेवढेच स्कील अवगत असल्यामुळे त्यांचे फुलण्याची, विकासाची सारीच दारे बंद होतात. लहानपणापासूनच हातात रोख पैसे येण्याची सवय लागते त्यामुळे व्यसनं लवकर लागण्याची शक्यता वाढते. रस्त्यावर संसार असल्यामुळे खाण्यापिण्याची कायम आबाळ असते. येईल ते खाण्याची सवय लागते. एवढेच स्कील येत असल्यामुळे हेच काम पुढे त्यांची इच्छा असली तरी किंवा नसली तरी करावे लागते. तोच त्यांचा पोटाचा ‘आधार’ असतो.

‘आधार’ हवाच असं म्हणणारे आणि ‘आधार’ची गरजच काय असे म्हणणारे दोघेही ह्या मुलांच्या लहानपणीच का नाही यांना हवी असलेली सुरक्षित राहण्याची व्यवस्था, सन्मानाने जगण्याचा मार्ग, आवश्यक शिक्षण घेण्याचा, सुरक्षित बालपण ठेवण्याचा ‘आधार’ देत नाही? आणि म्हणून कितीही आरक्षण असलं तरी ते अशा उरुस- जत्रेतच सापडतात, स्वतःचा ‘आधार’ शोधत. ‘आधार’ म्हणजेच जगणं असं म्हणत ह्या सरकारने सर्वांचेच जगणं सळो की पळो केलं होतं, काल उरुसात फिरताना अशा असंख्य दिसणार्‍या तरुणांच्या त्या पार्श्वभूमीवर न्यायमूर्ती चंद्रचूड यांच्या परवाच्या निकालामुळे नक्कीच दिलासा मिळाला. आता सरकार जिवंत राहण्यासाठी तरी किमान त्या ‘आधार’चा आधार घेऊन छळणार नाही अशी आशा करुया.

-अनिता पगारे

प्रतिक्रिया द्या

Please enter your comment!
Please enter your name here